|
OVISNOST O PSIHOAKTIVNIM SUPSTANCAMA I MEDICINA RADA
Osman SINANOVIĆ
Neurološka klinika, Univerzitetski klinički centar Tuzla, Medicinski
fakultet Univerziteta u Tuzli, 75000 Tuzla, Bosna i Hercegovina
Uvod
Ovisnost ili adikcija o nekoj psihoaktivnoj supstanci podrazumijeva
da konzument zbog psihičkih (psiholoških) ili fizičkih (fizioloških)
razloga ne može lako da prestane sa uzimanjem upotrebljavane supstance.
Prema definiciji Svjetske zdravstvene organizacije ovisnost je "stanje,
psihičko, a ponekad i tjelesno, koje se karakteriše promjenom ponašanja
i drugim promjenama, što uvijek uključuje neodoljivu potrebu za
uzimanjem droge, stalno ili povremeno, kako bi se postigao njen
psihički učinak, a ponekad da bi se izbjegla neugoda zbog njenog
neuzimanja."
Dugotrajna upotreba psihoaktivnih supstanci ima različite socijalne
i više ili manje štetne posljedice na ukupno zdravlje ovisnika.
Oblik i intenzitet poremećaja ovise, s jedne strane o tipu upotrebljavane
supstance, a s druge, o načinu unošenja, količini, "stažu", dobnom
uzrastu ovisnika, kao i nizu drugih faktora.
Namjera
ovog predavanja je da pruži osnovne informacije o ovisnosti i njenim
štetnim posljedicama, te da ukaže na moguće pravce djelovanja specijaliosta
i drugih zaposlenih u službama medicine rada u našoj zemlji. Većina
psihoaktivnih supstanci izaziva toleranciju, psihičku (psihološku)
i fizičku (fiziološku) ovisnost.
Tolerancija predstavlja potrebu ovisnika da progresivno diže
dozu uzimane supstance sa ciljem postizanja početnog efekta dostignutog
prvom, obično malom dozom.
Psihička (psihološka) ovisnost se definiše kao osjećaj zadovoljstva
i potrebe da se ponavlja iskustvo sa upotrebljavanom supstancom
ili da se izbjegne diskontinuitet u njenom uzimanju.
Fizička (fiziološka) ovisnost je stanje fiziološke adaptacije
organizma na psihoaktivnu supstancu koja se uzima kontinuirano,
a koja dovodi do tolerancije i apstinencijalnog sindroma u slučaju
prestanka uzimanja.
Apstinencijalni sindrom predstavlja skup različitih simptoma
koji se javljaju nakon potpunog ili djelimičnog prekida konzumiranja
određene supstance, obično nakon ponavljanog i produženog uzimanja
visokih doza. Simptomatologija apstinencijalnog sindroma i njegovo
trajanje ovise od tipa i doze psihoaktivne supstance koja je uzimana.
U većine se javlja: napetost, uznemirenost, podrhtavanje pojedinih
dijelova tijela, promjene raspoloženja, razdražljivost, nemogućnost
mirovanja (agitacija), glavobolja, znojenje, gadjenje i povraćanje,
nesanica, anksioznost, depresija, ubrzano lupanje srca, povišen
krvni pritisak, bolovi u tijelu, prolazne halucinacije ili iluzije.
Apstinencijalni sindrom je apsolutni indikator postojanja fizičke
(fiziološke) ovisnosti.
Razjasnićemo
još neke uobičajene pojmove koji se koriste u stručnoj i popularnoj
literaturi o problemima ovisnosti. To su intoksikacija, zloupotreba
i ovisnost.
Intoksikacija podrazumijeva prolazno stanje koje prati unošenje
psihoaktivne supstance a karakteriše se poremećajem opažanja, emocija,
ponašanja, rasuđivanja, te drugih psihofizioloških odgovora i funkcija.
Zloupotrebom se označava različito oštećenje tjelesnog ili
psihičkog zdravlja zbog povremene ili kontinuirane upotrebe psihoaktivne
supstance ili ponavljanje uzimanja supstance u situacijama u kojima
efekti uzete supstance dovodi konzumenta i/ili druge u opasne situacije
(vožnja, specifična radna mjesta).
Termin ovisnost podrazumijeva fizičku (fiziološku) i psihičku
(psihološku) ovisnost koju smo već naprijed opisali. Narkomanija
je ovisnost o drogama, a narkofilijom se označava povremeno
uzimanje droge bez razvijanja bilo kog vida ovisnosti. Može se reći
da je svako uzimanje droge, zloupotreba, a da zloupotreba može rezultirati
ili narkofilijom ili narkomanijom. Psihoaktivna supstanca se u organizam
može unijeti na više načina: oralno (alkohol, tablete), subkutano
ili intravenski (heroin), ušmrkivanjem (kokain, heroin),
pušenjem i inhaliranjem (marihuana, kokain). Nerijetke su
kombinacija više načina unošenja, kao što nisu rijetke ni kombinacije
uzimanja različitih vrsta psihoaktivnih supstanci.
Ono
što je sasvim sigurno i u čemu se slažu svi koji se na bilo koji
način bave problemima ovisnosti jeste da je ovisnost u stalnom porastu
i da sve više mladih ljudi uzima narkotike. U našoj zemlji taj problem
postaje naročito aktuelan nakon proteklog rata.
Treba istaći i činjenicu da se zapaža trend "osvajanja" manjih gradova,
pa i ruralnih područja, za razliku od ranijeg perioda, kada je narkomanija
bila vezana uglavnom za veće gradske centre.
Posttraumatski
stresni poremećaj i zloupotreba droga
Posttraumatski
stresni poremećaj (PTSP ili PTSD, od engleskog -"posttraumatic stress
disorder") je odgođeni ili produženi odgovor na provokativni događaj
ili situaciju (kratkog ili dugog trajanja) izuzetno prijeteće ili
katastrofične prirode, koja izaziva neprijatnost kod većine osoba.
Iako postoji praktično od početka civilizacije, ovaj sindrom je
poznat kao zaseban klinički entitet tek od 1980. godine, kada se
po prvi put javlja u Dijagnostičkom i statističkom priručniku Američkog
udruženja psihijatara.
Tipična
obilježja uključuju epizode ponovnog preživljavanja traume u kratkotrajnim
sjećanjima ("flashbacks") koja se nameću, snovima ili noćnim morama
koje se pojavljuju nasuprot stalnom opštem osjećaju obamrlosti i
emocionalne tuposti, odvojenosti od ostalih ljudi, anhedonije i
izbjegavanja aktivnosti i okolnosti koje podsjećaju na traumu. Kod
pogođenih ovim sindromom postoji stanje autonomne prenadraženosti
s pretjeranom budnosti pažnje (hipervigilnost), pojačanom reakcijom
uplašenosti i nesanicom. Anksioznost (strahovanje, tjeskoba) i depresija
često su udruženi s gore pomenutim simptomima, a suicidalne ideje
nisu rijetkost.
PTSP
je naročito postao aktuelan nakon rata u Vijetnamu, kako među stručnjacima,
tako i među umjetnicima (film "Lovac na jelene") i laicima. U našoj
zemlji suočili smo se sa njim u povećanom opsegu u toku minulog
rata. Ovaj sindrom je relativno često udružen sa drugim psihičkim
poremećajima kao što je depresija npr., ali i sa zloupotrebom psihoaktivnih
supstanci, što danas u našoj zemlji treba stalnmo imati na umu.
Postoje
izvještaji da je jedna trećina američkih vojnika, koji su ratovali
u Vijetnamu, uzimala heroin ili neku drugu drogu. Strah od smrti,
neshvaćena svrha rata, kao i lična besperspektivnost, kod velikog
broja vojnika su stvorili očaj i preduslove za posezanje za drogom.
Zanimljivo je da je samo 12 posto američkih veterana vijetnamskog
rata nakon liječenja ovisnosti nastavilo sa uzimanjem heroina. Naime,
rat i specifični uslovi življenja sa puno stresa i stalnom opasnošću
po život, imali su dominantnu ulogu u prihvaćanju heroina u Vijetnamu.
Međutim, po povratku kući promijenila se okolina, vojnici su se
vratili svojim porodicama, radu, dakle okolini, koja je pretežno
osuđivala uzimanje droge i pružala podršku i druge sisteme vrijednosti
od onih tokom ratovanja u Vijetnamu. Iskustva s drogom u Vijetnamu
korigovala su mit o "ovisničkoj ličnosti" i naglasila značaj socijalnog
faktora i životnog okruženja u razvijanju zloupotrebe i ovisnosti
o drogama.
U
slučaju naših veterana takođe je zapažena veza između prisustva
posttraumatskog stresnog poremećaja i zloupotrebe psihoaktivnih
supstanci, naročito alkohola, ali i drugih psihoaktivnih supstanci.
Povećana upotreba psihoaktivnih supstanci, uključujući i narkotike,
u toku rata je bila evidentna i među našim vojnicima.
Klasifikacija
psihoaktivnih supstanci
Mada
se na prvi pogled čini jednostavnim, razvrstavanje droga, odnosno
njihova klasifikacija, kao i klasifikacija ovisnosti koja ide uz
njihovu (zlo)upotrebu nije ni malo jednostavan posao. Razlog za
to leži u činjenici da se zna veliki broj supstanci koje mogu izazvati
ovisnost, a njihov popis se praktično iz godine u godinu širi. S
druge strane, neke droge imaju višestruka djejstva, pa ih je zato
teže "omeđiti" jednom farmakološkom skupinom.
U
stručnoj literaturi se pojavljuju različiti klasifikacijski pristupi
drogama i ovisnostima koje one izazivaju. Zanimljiva je i relativno
široko prihvaćena podjela, osobito od onih koji se usko stručno
ne bave problemom narkomanije, pa i od državnih zvaničnika iz odredjenih
ministarstava, na lake ili meke i teške ili tvrde droge.
Ova podjela se ustvari zasniva na težini ovisnosti i njenim ukupnim
posljedicama. Međutim, protivnici ove podjele za argument uzimaju
činjenicu da u kompleksnom shvatanju narkomanije, lake i teške ovisnosti
nema. U medicinskom smislu, kao što smo naprijed rekli, ovisnost
može biti fizička (fiziološka) ili psihička (psihološka). Fizička
ovisnost dovodi do većih zdravstvenih i socijalnih problema od psihičke,
ali nije ista posljedica u slučaju ovisnosti o nikotinu i kokainu
npr. Nadalje, rijetke su droge koje ne izazivaju oba tipa ovisnosti
(tab.1). Pored toga, često je korištenje više droga istovremeno,
a "lake" droge su vrlo često uvod u "teške". Predstavnik lake droge
bi bila marihuana, a teške heroin.
Tabela
1. Podjela psihoaktivnih supstanci u odnosu na toleranciju,
psihičku i fizičku ovisnost.
Psihoaktivna
Tolerancija Psihička Fizička
supstanca
ovisnost ovisnost
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Depresori CNS
Alkohol
++ +++ +++
Barbiturati ++
+++ +++
Opijati i Opioidi +++
+++ ++++
(opij, morfij, heroin, kodein)
Anksiolitici +
+++ +
Stimulansi
Amfetamin ++++
+++ +/?
Kokain ++
+++ +/0
Metamfetamin
(Ekstazi – MDMA) ++++
+++ +
Fenciklidin (PCP) ++++
+++ ++
(“andjeoski prah”)
Halucinogeni
LSD
++ ++ 0/+
Marihuana 0
++ 0/+
Meskalin +
++ 0/+
Psilocibin ++
++ 0/+
Ljepila i isparljive
otopine
+ + 0
Prema
desetoj reviziji Međunarodne klasifikacije bolesti i srodnih zdravstvenih
problema koja je od strane Svjetske zdravstvene organizacije publikovana
1992. godine i obavezujuća je za sve članice Ujedinjenih naroda,
uključujući i Bosnu i Hercegovinu, problemi vezani za (zlo)upotrebu
psihoaktivnih supstanci su svrstani u deset potpoglavlja u okviru
Petog poglavlja - Psihički poremećaji i poremećaji ponašanja (tab.2).
Opšti
znaci ovisnosti
Prepoznavanje
ovisnika na ulici, u školi ili na radnom mjestu nije baš jednostavno,
a nerijetko gotovo nemoguće, pogotovo ako ovisnost nije uzela maha
ili se još ne radi o narkomaniji nego o narkofiliji. Ako unose u
organizam potrebnu količini droge tokom dana, ovisnici o hašišu
ili marihuani, ili pak oni koji povremeno uzimaju halucinogene,
mogu se ponašati sasvim neupadljivo. Zbog toga često ovisnici mjesecima,
pa i godinama mogu uzimati drogu, a da to nastavnici u školi, pa
čak i roditelji ne zapaze. Uzimanje droge je obično kod nekog prijatelja
ili u stanu kada nikog nema. Kada je "frka", onda se "fiksanje"
(heroinom npr.) ili pušenje (hašiš ili marihuana) obavi na neko
skrovitom mjestu, podrumu, javnom klozetu. Droga i pribor se obično
čuvaju izvan kuće, a "fiks" na vrijeme spremi.
Tabela 2. Klasifikacija psihičkih poremećaja i poremećaja ponašanja
uzrokovanih psihoaktivnim supstancama prema Desetoj reviziji Medjunarodne
klasifikacije bolesti i srodnih zdravstvenih problema
- Psihički poremećaji i poremećaji ponašanja uzrokovani alkoholom
(F 10)
- Psihički poremećaji i poremećaji ponašanja uzrokovani uzimanjem
opijata (F 11)
- Psihički poremećaji i poremećaji ponašanja uzrokovani uzimanjem
kanabinoida (F 12)
- Psihički poremećaji i poremećaji ponašanja uzrokovani uzimanjem
sedativa i hipnotika (F 13)
- Psihički poremećaji i poremećaji ponašanja uzrokovani uzimanjem
kokaina (F 14)
- Psihički poremećaji i poremećaji ponašanja uzrokovani uzimanjem
drugih stimulativnih sredstava uključujući kofein (F 15)
- Psihički pormećaji i poremećaji ponašanja uzrokovani uzimanjem
halucinogena (F 16)
- Psihički poremećaji i poremećaji ponašanja vezani za duhan (F
17)
- Psihički poremećaji i poremećaji ponašanja uzrokovani isparljivim
otopinama (F 18)
- Psihički poremećaji uzrokovani uzimanjem više droga ili uzimanjem
drugih supstanci (F 19)
Na
uzimanje droge može ukazati i promjenjljivo raspoloženje i ponašanje.
Npr. nervozna, neraspoložena osoba nakon odlaska u klozet vraća
se mirna i dobro raspoložena - možda nakon uzimanja neke droge.
Slijedeći
znaci takođe mogu da ukažu na moguću ovisnost: pojačano i stalno
znojenje, drhtanje ruku, suhoća usta i ždrijela, poremećaj u radu
želuca i crijeva, crvene, suzne ili podbuhle oči, jako sužene (depresivne
droge) ili jako raširene (stumulansi ili opijatska apstinencija)
oči (pa zbog toga se stalno nose tamne naočale); stalno curenje
iz nosa, upaljeni rubovi usana.
U slučaju unosa droge injekcijom navedeni znaci su izrazitiji. Kod
sumnje da je moguće uzimanje droge, treba pažljivo posmatrati mjesta
mogućeg ubrizgavanja droge (nadlaktica, podlaktica, gornji dio šake,
potkoljenica, gornji dio stopala). Na mjestu uboda igle često se,
zbog toga što injekciona igla nije sterilisana, stvaraju gnojne
upale kože. Zbog pokušaja prikrivanja uboda injekcione igle na ruci,
ovisnici nose isključivo košulje ili majice dugih rukava.
Nijedan od opisanih znakova nije pojedinačno pouzdan, na osnovu
kojeg bi se sa sigurnošću moglo posumnjati da je osoba ovisnik.
Međutim, neuobičajeno ponašanje, naročito mlađe osobe, sa istovremenim
zapažanjem više nabrojanih znakova, zahtijeva prije svega od nastavnika,
prijatelja i roditelja, ali i ljekara, a naročito ljekara medicine
rada ili ljekara koji brinu o zdravlju radnika, otvoren razgovor
i dodatnu pozornost.
Tjelesna
oboljenja u narkomana
Opšte napomene Ako se prisjetimo definicije zdravlja prema Svjetskoj
zdravstvenoj organizaciji, po kojoj je zdravlje "stanje potpunog
fizičkog (tjelesnog), psihičkog i socijalnog blagostanja, a ne samo
odsustvo bolesti", onda možemo reći da su zdravstvene posljedice
zloupotrebe droga (narkomanije) prisutne u sve tri sfere ove definicije.
Ovdje će fokus biti na kratkom pregledu oštećenja fizičke odnosno
tjelesne komponenete zdravlja kod narkomana. U pitanju su različite
bolesti i poremećaji tzv. somatskog zdravlja - internistička, neurološka,
infektivna, dermatovenerološka i druga oboljenja i poremećaji. Prije
nego što budu navedeni neki od najčešćih tjelesnih oštećenja treba
istaći da sve psihoaktivne supstance, bez izuzetka, imaju manje
ili veće negativne posljedice po tjelesno zdravlje ovisnika.
Tjelesne
posljedice nastaju direktnim djelovanjem droge ili njenih toksičnih
noksi u slučajevima akutne intoksikacije ili hronične zloupotrebe
droga, zatim apstinencijalnih kriza, koje dovode do drastičnog poremećaja
homeostaze (fiziološke "ravnoteže"), te kao indirektna posljedica
zbog septičkog ("prljavog") manipulisanja konaminiranim priborom
prilikom intravenske aplikacije.
Prvi
tjelesni simptomi se mogu javiti već u prvoj fazi uzimanja sredstava
ovisnosti. To su obično probavne smetnje i smetnje sna, a jedan
od prvih tjelesnih simptoma odnosno znakova mogu biti znaci uboda
na rukama, ali i na drugim dijelovima tijela. Nerijetko, narkomani
se prvo obraćaju internistima i inefktolozima zbog jetrenih ili
stomačnih tegoba ili žutice, prije nego što su imali bilo kakav
kontakt sa nekim od profesionalaca iz oblasti mentalnog zdravlja.
Kod
većine narkomana vremenom se razvijaju vrlo teška tjelesna oštećenja,
koja su često ireverzibilna, neizlječiva, a neka od njih vode u
neizbježnu smrt. Pojedine droge imaju određene specifičnosti u smislu
većeg oštećenja pojedinih organa od drugih, ali se teško može govoriti
o specifičnim i/ili patognomoničnim tjelesnim oboljenjima u vezi
sa uzimanjem određene droge.
O
tjelesnim posljedicama marihuane i hašiša
Zanimljivo
je da postoji prilično raširena zabluda o štetnosti marihuane i
hašiša po tjelesno zdravlje, pa se govori da su ove droge "manje
štetna od duhana i alkohola". Međutim, istina je da je pušenje marihuane
vrlo rizično po razvoj raka pluća (npr. u dimu marihuane ima duplo
više katrana nego u dimu cigarete sa najvećom katranskom koncentracijom;
u marihuani i hašišu nalaze se relativno visoke koncentracije herbicida
sa snažnim mutagenim i kancerogenim djejstvom), bronhitisa; česte
su upale faringsa (grla) i laringsa (ždrijela); mnogo češće se javlja
tuberkuloza pluća, plućni emfizem, astma. Istraživanja pokazuju
da je pušenje marihuane i hašiša značajan faktor rizika i za obolijevanje
od karcinoma glave i vrata. Opisana su i gljivična oboljenja pluća
koja nastaju zbog unosa gljivica i produkata njihova sagorijevanja
inhalirajem dima prilikom pušenja, a marihuana i hašiš kao produkti
biljnog porijekla sadrže manje ili veće količine različitih gljivica.
Kod ovisnika o marihuani i hašišu, javljaju se nagli skokovi krvnog
pritiska, mada je mnogo učestalija ortostatska hipotenzija. Javlja
se tahikardija i uvećana koncentracija karboksihemoglobina u krvi.
Pušenje marihuane i hašiša negativno djeluje na potrošnju kiseonika
u srčanom mišiću, te dovodi do slabljenja kontraktibilne funkcije
srčanog mišića; povećan je rizik od srčanog udara sa razvojem teške
koronarne tromboze.
Droga
dovodi i do smanjenja prirodnog imuniteta (smanjenje funkcije T-limfocita);
smanejnja nivoa testosterona. Dokazano je zasigurno i ireverzibilno
oštećenje mozga, te smanjenje regionalnog cerebralnog krvotoka uključujući
i atrofije malog mozga kod strastvenih pušača marihuane. Nastaje
i poremećaj metabolizma ukupnih lipida, triglicerida i nekih frakcija
lipoproteina što sve predstavlja pogodnu bazu za razvoj aterosklerotičnih
promjena na krvnim sudovima. Zanimljiv je pogled hroničnog konzumenta
hašiša i marihuane koji je bez sjaja, sa izraženom hiperemijom konjuktiva.
Vrlo su česti poremećaji gastrointenstinalnog trakta sa izraženim
slabljenjem peristaltike želuca i crijeva i dijarejama (proljevima)
smanjenjem produkcije sekrecije želudačne kiseline.
Marihuana
i hašiš imaju naglašeno negativno djelovanje na endokrini sistem
organizma. U muškaraca je značajno snižen nivo testosterona u krvi,
dolazi do morfoloških abnormalnosti i redukcije broja spermatozoida,
razvoja ginekomastije i impotencije. Utvrđeni su i drugi hormonski
poremećaji - sniženje prolaktina, luteinizirajućeg hormona, folikulostimulirajućeg
hormona, hormona rasta i hormona štitne žlijezde, te inhibicija
gonadotropina.
Zloupotreba ovih droga ima izrazito negativan uticaj na reprodukciju,
trudnoću i razvoj ploda. Trajanje trudnoće je skraćeno, porod je
protrahiran, težina novorođenčeta manja, a broj malformacija u novorođene
djece izrazito veći u odnosu na žene koje ne konzumiraju drogu.
Djelovanje marhuane i drugih kanabinoida na seksualnost je bifazna.
Ovo je vrlo važno znati jer u početku uživanja ovih droga dolazi
do pojačanja seksualne aktivnosti i kod muškaraca i kod žena što
predstavlja kobnu zamku, jer nakon određenog vremena dolazi do sasvim
suprotnog efekta - opadanje stepena seksualnih funkcija uključujući
i pad libida i pad potencije.
O
štetnim efektima kokaina
Akutna
intoksikacija. Nastaje iznenada i ima brz tok. Važno je znati da
granica između kokainske euforije i smrtnog ishoda je vrlo nejasna:
Simptomi akutne intoksikacije su raznovrsni: napadna "brbljivost";
uznemirenost; razdražljivost; anksioznost; konfuznost; ubrzan puls;
poremećaj disanja; muka i povraćanje; stomačni bolovi; koma. Smrt
obično nastaje zbog srčanog zastoja i respiratorne insuficijencije
(kolapsa), ali i zbog slijedećih razloga: moždana hemoragija (krvavljenje);
alergijske reakcije; samoubistvo zbog depresije.
Kokain kao i većina drugih "teških" droga je vrlo štetan po tjelesno
zdravlje ovisnika, a štetni efekti se mogu sresti u mnogim organskim
sistemima. Pošto se droga najčešće uzima ušmrkivanjem vrlo brzo
na lokalnom planu dolazi do niza oštećenja: suženje krvnih sudova
nosa; paraliza trepljastog epitela u nosu; alergijeske reakcije
i česte bakterijske infekcije nosa i grla; nekroza i perforacija
nosnog septuma (nosne pregrade); sušenje usta, kašalj i teškoće
disanja. Kod unošenja droge putem injekcionih šprica brzo dolazi
do oštećenja vena na mjestima uboda sa njihovim čestim trombozama.
Zbog korištenja kontaminiranog pribora i u ovih ovisnika su moguće
infekcije jetre, zapaljenja mekih moždanica i AIDS.
Kardiovaskularna
oštećenja: vazokonstrikcija (suženje krvnih sudova); povišenje
krvnog pritiska; poremećaj srčanog ritma; bolovi u predjelu srca;
moždani i srčani infarkt; infekcije srca.
Gastrointenstinalni i urinarni poremećaji: gubitak apetita;
gubitak tjelesne težine; naizmjenična opstipacija (zatvor) i dijareja
(proljev); otežano mokrenje; bubrežna oštećenja.
Centralni nervni sistem i čulo vida: glavobolje praćene mukom
i stomačnim bolovima i povraćajem; vrtoglavica; poremećaj ritma
spavanja (nesanica noću i pospanost danju); krize svijesti; poremećaji
na neurotransmiterskom nivou; kod hroničnih kokainomana dolazi često
do propadanja intelektualnih funkcija i razvojem tipične demencije
(nesposobnost upamćivanja, defekt rasuđivanja i kreativnog mišljenja,
te etičko siromašenje). U oblasti čula vida: zamućen vid; proširene
zjenice; treperenje svjetlosti na perifernom dijelu vidnog polja
("snježna svjetlost").
Reproduktivne funkcije: visok rizik pobačaja i komplikacija
tokom porođaja.
Kokainski fetalni sindrom. Djeca majki ovisnica o kokainu često
rađaju djecu sa oštećenjem mozga. Slično kao kod alkohola i ovdje
se govori o "kokainskom fetalnom sindromu". Psihomotorni razvoj
ove djece je često usporen. Inače novorođene bebe su često male
tjelesne težine na rođenju; imaju smanjen obim glave (mikrocefaliju);
malformaciju kičmene moždine, crijevam bubrega i genitalija; teškoće
pri akomodaciji; drhtanje; uporno plakanje; česta je iznenadna smrt
novorodjenčeta, obično u toku spavanja.
Tjelesne
posljedice uzimanja kreka
Najčešće
posljedice uzimanja kreka su - zapaljenje pluća, gubitak apetita,
visok krvni pritisak, svrab po koži, avitaminoza sa tjelesnim propadanjem,
infekcije i druge komplikacije zbog intravenske upotrebe.
Tjelesna
oštećenja kod ovisnika o heroinu
Heroin
se u organizam unosi pušenjem i ušmrkivanjem ali najčešće injekcionim
putem. Rijetko je to droga sa kojom se počinje, pa su njeni štetni
efekti skoro uvijek kumulacija prethodno napravljene štet po organizam.
Nagle smrti nakon intravenske aplikacije heroina su relativno česte,
o čemu je bilo govora u prethodnom poglavlju. Opisane su nagle smrti
čak i nakon udisanja heroina.
Ubrizgavanje
nesterilnim priborom nerijetko dovodi do niza inokulacionih bolesti:
hepatitis (zapaljenje jetre), ciroza jetre, bakterijski endokarditis
(upala srčanog mišića), tetanus i SIDA.
Najčešći
tjelesni poremećaji kod hroničnih heroinomana su: oboljenja srca
- endokarditis i poremećaj srčanog ritma; oboljenja pluća - pneumonije,
plućni edem, plućna embolija, plućni apsces i tuberkuloza pluća;
gastroinestinalni poremećaji - duodenalni ulkus, krvarenja u tankim
crijevima; oboljenja jetre - hepatit, ciroza jetre, apscesi; oboljenja
bubrega - akutni nefrit, akutna tubularna nekroza, hematurija, infekcija
urinarnog trakta, hronična bubrežna insuficijencija; neurološki
poremećaji - tetanus, cerebrovaskularni inzulti, neuropatije; mišićnokoštani
poremećaji - celulit, septički artrit, osteomijelit.
Štetni
učinci ekstazija
Ekstazi
kao nova droga nije nepoznata ni u nas. Nažalost sve više je ima
na "našem tržištu". Radi se o vrlo toksičnoj supstanci koja kod
uživalaca vrlo brzo dovodi do niza somatskih poremećaja.
Najčešći poremećaji su: zapaljenje jetre i bubrega, bubrežna i srčana
insuficijencija, krvavljenja u meka tkiva, moždana krvavljenja,
pojava tikova i neurološkog sindroma koji podsjeća na parkinsonizam,
krize svijesti, poremećaj endokrinog sistema, naročito štitine žlijezde
i hormona rasta, propadanje mišićne mase. Smrtni ishod nije rijedak
i posljedica je intosikacije, posebno u slučajevima miješanja droge
sa alkoholom.
Štetni
učinci barbiturata
Kod
hronične upotrebe barbiturata javljaju se poremećaji koordinacije
i artikulacije. Razvija se propadanje nervnih ćelija mozga sa razvojem
hroničnog moždanog sindroma koji se karakteriše prije svega intelektualnim
pripadanjem. Česte su želudačno-crijevne smetnje u vidu opstipacije
(zatvora).
Infektivni endokardit je vrlo ozbiljna komplikacija zloupotrebe
droga i vrlo je čest uzrok smrti. Može biti uzrokovana bakterijskom
ili mikotičnom infekcijom. Posljedica je unošenja infekta nesterilnim
špricama i iglama kod intravenskog uzimanja droge. Tok je najčešće
fulminantan, sa čestim rupturama valvula, cerebralnim vaskularnim
okluzijama i embolijama miokarda.
Poremećaj srčanog ritma (atrijalne i ventrikularne aritmije)
često nastaju u slučajevima prekoračenja doze, a posljedica su hipoksije.
Kod ovisnika o kokainu opisana je lijeva ventrikilarna hipetrofija
sa daljom komplikacijom prema miokardijalnoj ishemiji il/ili srčanim
aritmijama.
Hipertenzivne krize se javljaju kod uzimanja amfetamina sa
mogućim razvojem cerebrovaskularnih inzulta, a kod uzimanja marihuane
najčešće su ortostatske hipotenzije.
Plućne bolesti. Česte su pneumonije (upale pluća). Stafilokokna
pneumonija nastaje zbog aspiracije ili hematogene diseminacije tromboflebita
ili trikuspidalnog endokardita. Plućni edem je česta komplikacija
kod intravenskih narkomana (heroinomana) i čest uzrok smrti. Plućni
apscesi i plućna embolija, kao i tuberkuloza su takodje česta plućna
oboljenja narkomana. Rak pluća je relativno čest ne samo kod ovisnika
o marihuani.
Hepatitis je jedno od najčešćih tjelesnih oboljenja narkomana
- oko 50% ovisnika o drogama oboljeva od ove bolesti jetre. Prognoza
je loša.
Duodenalni ulkus i gastrične smetnje su relativno čest poremećaj
u narkomana koji uzimaju drogu na usta (opium npr.)
Karies je karakterističan kod opiomana, dijelom zbog toksičnog
efekta droge, a dijelom zbog zanemarivanja lične higijene.
Oboljenja bubrega su takodje česta kod narkomana - akutni
glomerulonefrit, nefrotički sindrom, akutna tubularna nekroza i
zatajivanje bubrežne funkcije.
Celuliti i apscesi su česti i posljedica su nesterilne upotrebe
igle i šprice. Predstavljaju izvor septične diseminacije. Osteomijelit,
septični artrit, vaskulit i septikemija takodje nisu rijetki.
Moždana oštećenja su jasno dokazana kod onih koji zloupotrebljavaju
ekstazi.
Ovisnost
i medicine rada
Ovisnost
o psihoaktivnim supstancama je sve važniji problem na radnom mjestu.
U Sjedinjenim američkim državama 70% odraslih ovisnika su zaposleni,
a oko 7% zaposlenih amerikanaca sa punim radnim vremenom su ovisni
o alkoholu. Ovisnici su dva puta češće na bolovanju, a skoro četiri
puta su češće uključeni u različite nesreće na poslu. Ovisnici koji
koriste psihoaktivne supstance na radnom mjestu imaju za posljedicu
manju produktivnost, što američki biznis košta godišnje oko 81 bilion
dolara. Procjenjuje se da 86% ove "štete" pripada alkoholu. Ljekari
medicine rada su u specifičnoj poziciji kada je ovisnost o psihoaktivnim
supstancama u pitanju. Prije svega oni se nalaze u mogućnosti da
prvi identificiraju ovisnika i da prvi pokušaju "nešto učiniti".
Kod obaveznih ljekarskih pregleda, prije prijema na posao ili kasnije
kod sistematskih pregleda oni mogu zatražiti da se urade specifični
testovi za identifikaciju droge u krvi i urinu. Ovo se radi u mnogim
zemljama i dio je nacionalnih ili strukovnih aktivnosti u okviru
programa prevencije i borbe protiv ovisnosti. Naravno, pitanje testiranja
ima i svoju etičku dimenziju i dimenziju ljudskih prava, ali moja
je poruka iz ovog predavanja da to treba raditi i u našoj zemlji
uz prethodnu preciznu regulativu upotrebe dobijenih rezultata i
mogućih konsekvenci po uposlenika. Naravno uloga ljekara medicine
rada je veoma značajna u motivaciji ovisnika da pokuša sa liječenjem,
a posebno u održavanju uspostavljene apstinencije. U nedavnoj prošlosti
i u našoj zemlji ljekari medicine rada su bili značajni nosioci
aktivnosti klubova liječenih alkoholičara, a to mogu biti ponovo
i ne samo kada su alkoholičari u pitanju.
Literatura
1.
- Bricknerem, Willard JE, Eichhorn JE, Black J, Grayburn AP (1991)
Left ventricular hypertrophy associated with chronic cocaine abuse.
Circulation 84: 1130-1135.
- Bukelić J (1997) Droga u školskoj klupi. Beograd: Velarta
- Cerić I (1999) Mentalni i poremećaji ponašanja izazvani psihoaktivnim
supstancama. U: Loga (urednik). Klinička psihijatrija. Sarejevo/Tuzla:
Medicinski fakultet Sarajevo i Tuzla.
- Clark HW, Johnson B (2002) Legal issues facing physicians: substance
abuse in the workplace. Occup Med 17 (1): 119-135.
- Deighan JC, Wong MK, Mclaughlin JK, Harden P (2000) Rhabdomyolysis
and acute renal failure resulting from alcohol and drug abuse.
Q J Med 93: 29-33.
- Joy Ej, Stanley J, Benson AJ (1999) Marijuana and Medicine.
Washington, DC: National Academy Press.
- Klatsky LA (1996) Alcohol, coronary disease, and hypertension.
Anu Rev Med 47:149-160.
- Lanbert Sd (2002) The role of the occupational physician in
substance abuse. Occup Med 17 (1): 1-12.
- Roberts S, Fallon LF (2001) Administrative issues related to
addiction in the workplace. Occup Med 16(3): 509-515.
- Schottenfeld RS (1989) Drug and alcohol testing in the workplace-objectives,
pitfalls and guidelines. Am J Drug Alcohoil Abuse 15 (4): 413-427.
- Sinanović O, Brigić K (2000) Ovisnost o psihoaktivnim supstancama.
Tuzla: Kanmeleon/Psihijatrijska klinika.
- Sinanović O (2001) Ovisnost o psihoaktivnim supstancama: raširenost,
podjela, uzroci i posljedice. U: Sinanović O (urednik). Ovisnost
o drogama/Uzroci i posljedice prevencija i liječenje. Behrambegova
medresa i Medicinski fakultet: Tuzla, 1-44.
- Sinanović O (2001) Posljedice zloupotrebe psihoaktivnih supstanci
po tjelesno zdravlje korisnika.U: Sinanović O (urednik). Ovisnost
o drogama/Uzroci i posljedice prevencija i liječenje. Behrambegova
medresa i Medicinski fakultet: Tuzla, 45-70.
- Sinanović O (2002) Otrovanja psihoaktivnim supstancama. U: Tahirović
H (urednik) Klinička toksikologija u pedijatriji. Medicinski fakultet
Univerziteta u Tuzli: Tuzla, 175-210.
Summary
PSYCHOACTIVE SUBSTANCE DEPENDENCE AND OCCUPATIONAL MEDICINE
Psychoactive
substance dependence today is very common, and problem increased
not only in our country. According to ICD-10 all substance dependence
are divided into 10 categories (F10-F19). Consequences of the drug
dependence are very complex and cover all aspects of WHO definition
of health. Working ability in drug users are often markedly reduced.
Large percent of illegal drug users are employed, and drug-using
employees are twice as likely to request time off, and more than
three times more like to be involved in a workplace accident. Individuals
who use psychoactive substances in the workplace annually cost American
business 81 billion dollars in lost productivity. Occupational physicians
are in a unique position to intervene early in substance abuse in
the workplace. Despite the complexities of and the barriers of identifying
and approaching the troubled worker, there are a number of effective
methods available to enable a successful intervention and appropriate
referral to the substance abuse treatment system. Drug testing in
the workplace even is abounds with potential conflict is recommended.
Key words: Psychoactive substance dependence - Workplace - Occupational
Medicine
|
