ŠTA JOŠ MOŽE POMOĆI ?

VRLO VAŽNO JE ZNATI DA REHABILITACIJA OSOBA KOJE SU IMALE MOŽDANI UDAR UGLAVNOM ZAHTIJEVA I PROMJENU NAČINA ŽIVOTA.

Promjena načina života ide u smislu odricanja mnogih ranijih navika : redovno uzimanje lijekova protiv visokog krvnog pritiska i povišenoga šećera u krvi, izbjegavanje masnoća, zdrava ishrana, fizička aktivnost, prestanak pušenja.
Promjenite odmah loše navike i izbjegavajte faktore rizika !

Ishrana kao lijek
Oštećeje mozga može nastati spoljnjim uzrokom - traumom ili pak unutrašnjim uzrokom u šta ubrajamo tumore, moždani udar itd.
Evidentirano je da rana nutritivna potpora može smanjii smrtnost i do 20% kod ovih pacijenata.

Mozak za svoje funkcionisanje koristi glukozu i kiseonik. Kod oštećenja mozga bilo koje etiologije tj uzroka krvni sudi ne mogu opskrbiti mozak sa dovoljnom količinom kiseonika. Glukoza koja se razlagala u procesu aerobne glikolize ( proces razlaganja u prisustvu kiseonika koji daje 32 mol ATP- energetske materije neophodne za rad ćelija mozga) sada se razlaže u procesu anaerobne glikolize ( proces razlaganja bez prisustva kiseonika koji daje 4 mol ATP-a). Dakle ista količina glukoze sada daje za 8 puta manje energetske materije mozgu. To uzrokuje da se poremećuje Na+ i K+ pumpa, odnosno da joni natrijuma ulaze u nervne ćelije. Za njima ulazi i voda, ćelije bubre i propadaju. Slijedi ishemična neuralna kaskada i proces apoptoze - smrti moždanih ćelija.

Zbog svega navedenog mozak traži mnogo veće količine glukoze. Ako ishrana nije sa dovoljno kalorija ( minimum 140% BM za komatozne pacijente), onda se uporedo sa utroškom masti razlažu i bjelančevine. Bjelančevine se dobijaju uglavnom iz mišića koji rapidno propadaju.

Najbolji način da se pomogne pacijentima sa teškim oštećenjem mozga je rana parenteralna prehrana ( na usta) bilo da pacijent uzima hranu sam ili putem sonde.
Nutritivni zahtjevi ovih pacijenata su minimum 140% bazalnog metabolizma i to kod pacijenta koji su u apsolutnom mirovanju. Na to treba obračunati dodatnu energiju ukoliko se pacijent kraće.

Razjašnjavanjem ključne uloge koju crijeve imaju u metabolizmu aminokiselina i aktivnom mehanizmu koje one obezbjeđuju kao berijeru infekciji i sepsi su omogučili kliničarima da nutritivnu potporu pacijentima upotrijebe kao terpeutsko oruđe, a ne kao mali dodatak suportivnoj njezi.

Obzirom da nema specifične terapije koja bi bila ustanju prevenirati hipermetabolizam koji slijedi nakon traume mozga, nutritivnim suplementima (nadomjescima) se kod ovih pacijenta može smanjiti učestalost infektivnih komplikacija. Graham et al su uočili statistički značajnu razliku u po život opasnim infekcijama i sepsama (p<0,5) među 35 pacijenata sa povredm glave, hranjenih rano enteralnom ishranom u poređenju sa onima koji to nisu. Ostali istraživači pominju slične nalaze 10,18,22,23,27.
Rapp et al nalazi visoku stopu morbiditeta i mortaliteta zbog posttraumatske sepse kod pacijenta sa trumom glave koji nisu primali nutritivnu potporu tokom rane hospitalizacije.

Oblici prehrane: Ranija istraživanja nadomjestaka ishrani su imala za glavni cilj obezbijediti dovoljno kalorija za povećane metaboličke potrebe i uspostavljnaje balansa azota. To je bilo teško postići zbog zahtjeva za velikim volumenom. TPN ( totalna parenteralna ishrana - infuziona )je bila efikasna u zadovoljenju kalorijskih potreba, ali je volumen tekučine stravaro problem kliničarima koji su nastojali regulisati povišeni intrakranijalni pritisak kod pacijenata sa povredom mozga.
Prije upotrebe nazoduodenalnih ili nazojejunalnih sondi za ishranu bilo je tešđko obezbijediti adekvatnu količinu kalorija enteralnim putem danima i heftama nakon povrede.
Balans azota e gotovo bilo nemoguće postići bez obzira na put administriranja, osobito kod pacijenata sa uznapredovallim kataboličkim procesima. Stoga su postepeno razvijane mješavine, bogatim azotnim, visokokalorijskim i mastima obogaćenim tvarima.

Suplementi: Drugo se nastojao izbjeći deficit određenih nutritijenata. Dijetarni deficit je korigiran prvenstveno dodavanjem esencijalnih vitamina i rijetkih elemenata, osobito cinka u smjese za ishranu. · Mnogi enteralni pripravci trenutno obezbjeđuju masu kalorija iz karbohidrata i masti koje balansiraju proteini. Obogaćene su esencijalnim vitamininima i mineralima i različitim aminokiselinama dugoga lanca.

Nitrogen-to-non protein kalorijski odnos varira od 1:75 do 1:185 , a Osmolarnost varira od 300-900 mOsm/kg tekučine. Većina prirpavaka za enteralnu ishranu obezbjeđuje 1 kaloriju na ccm volumena, dok visoko kalorični/visoko azotne mješavine koje su dostupne i obezbjeđuju 2 kalorije na ccm. Solucije za TPN su prilično standardizirane. Osnovna smjesa sadrži rastvor 8,5% aminokiselina i 25% glukoze sa dodatim elektrolitima, vitaminima imineralima. Lipidi se dodaju jednom ili dva puta heftično kao dodatak standardnim TPN formulama da bi se obezbijedili esencijalne masne kiseline i dodatne kalorije.

Dijetarni dodaci sa posebnim amino kiselinama, te masnim kiselinama imaju glavni udjecaj na potencijalno razarajuće posljedice hipermetaboličko-hiperkataboliznma koji slijedi povredi. Važnost glutamina na funkciju crijeva, strukturu, metabolizam i imunu sposobnost je bila spomenuta ranije. Dokazana je učinkovitost suplemenata glutamina dodatih u TPN rastvore, tako što je evidentirano smanjenje atrofija vilusa crijeva koji se tipično viđaju kod administriranja TPN pripravaka bez glutamina (26, 29).

Saito et all je dokazao važnost arginina kao dodatka ishrani (24). Našao je povišenu stopu preživljavanja i smanjenje podložnosti infekcijama na životinjskim modelima kada je arginin sačinjavao 2% ukupnog neproteinskog kalorijskog unosa u poređenju sa onim kojima arginin nije dodat. Mada je mehanizam nepoznatr, suplementacija argininom ima timotropni efekat i pojačava odgovor timusnih limfocita odgovornih za celularni imunitet. 7,8,25,29. Druge studije koje su obuhvatale laboratorijekse i kliničke modele povrede su dokazale da nadomjestkom arginine se pojačava retencija azota i poboljšava zarastanje rana.

Masne kiseline: · Masne kiseline sa srednje dugim lancem su poželjan izvor egzogenih masnoća, obzirom na njihov lahk transport kroz portalni sistem i činjenicu da imaju zanemarljiv efekat na lipoproteine, te mogu zamjeniti veliki unos polinezasićenih masnih kiselina. ·
Esencijalne masne kiselime moraju biti obezbjeđene. ·
Sastav dijetarnih masnih kiselima ima značajne posljedice na imuni status pacijenta:
Ishrana bogata omega 6 polinezasičenim masnim kiselinama iz kukuruznih klica, suncokretovog ulja i dr. slabe imuni odgovor na infekciju ili rast tumora. Eikozanoidi, raspadni produkti arahidonske kiseline moduliraju mnoge enzimatske reakcije odgovorne za aktivaciju i humoralnog i celularnog imunog sistema.

Nasuprot tome hrana bogata omega 3 polinezasičenim masnim kiselinama linoleinska i dokozaheksaenoinska, eikozopentenoinska kiselina iz ribljeg ulja stimulišu imuni odgovor na infekciju i traumu i aktiviraju odbacivanje stranih tijela (alograft i tumori).

Ažurirano maj 2004 - Dr. Merim Omerhodžić